Wajib-ul-Arz
English
Wajib-ul-Arz (literally 'statement of what is due') is a village-level document prepared at settlement recording customs and shared rights — rights of way, water-course use, grazing rights on common land, and how Shamlat Deh (village common land) is managed — rather than any individual's ownership of a specific khasra.
It matters most in disputes that Jamabandi can't settle, like a right of way through a neighbour's field or access to a shared well — those are governed by custom as recorded in the Wajib-ul-Arz, not by who owns which khasra.
हिंदी
वाजिब-उल-अर्ज़ (शाब्दिक अर्थ 'जो देय है उसका बयान') गाँव स्तर का दस्तावेज़ है जो बंदोबस्त के समय तैयार किया जाता है और रीति-रिवाज़ों तथा साझा अधिकारों को दर्ज करता है — रास्ते के अधिकार, जलमार्ग उपयोग, शामलात देह (गाँव की साझा भूमि) पर चराई के अधिकार और उसका प्रबंधन — न कि किसी व्यक्ति का किसी खास खसरे पर मालिकाना।
यह उन विवादों में सबसे ज़्यादा मायने रखता है जिन्हें जमाबंदी नहीं सुलझा सकती, जैसे पड़ोसी के खेत से रास्ते का अधिकार या साझा कुएँ तक पहुँच — ये रिवाज़ द्वारा तय होते हैं जो वाजिब-उल-अर्ज़ में दर्ज है, न कि इस आधार पर कि कौन किस खसरे का मालिक है।
ਪੰਜਾਬੀ
ਵਾਜਿਬ-ਉਲ-ਅਰਜ਼ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ 'ਜੋ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਸਦਾ ਬਿਆਨ') ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਬੰਦੋਬਸਤ ਵੇਲੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸਾਂਝੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਰਾਹ ਦੇ ਹੱਕ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਸ਼ਾਮਲਾਟ ਦੇਹ (ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਮੀਨ) 'ਤੇ ਚਰਾਈ ਦੇ ਹੱਕ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ — ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖਸਰੇ 'ਤੇ ਮਾਲਕੀ।
ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਮਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੁਲਝਾ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਹ ਦਾ ਹੱਕ ਜਾਂ ਸਾਂਝੇ ਖੂਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ — ਇਹ ਰਿਵਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਾਜਿਬ-ਉਲ-ਅਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਮਾਬੰਦੀ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ।